Ceza muhakemesinin temel gerilimlerinden biri, maddi gerçeğin araştırılması ile bu arayışın hukuk devleti ilkeleri içinde kalması arasındaki dengede kendini gösterir. Devlet, bir suçu aydınlatmak için sınırsız bir yetkiye sahip değildir. Delil toplama faaliyeti de temel hak ve özgürlüklerin çizdiği sınırlarla bağlıdır. CMK m. 217, bu dengenin yasal çapasını oluşturur. Hâkimin delilleri nasıl takdir edeceğini (m. 217/1) ve hangi delillerin ispat aracı olarak kullanılabileceğini (m. 217/2) tek bir maddede birlikte düzenler. Bu maddi ölçütün duruşmadaki usule yansıması olan m. 206/2-a'daki delilin reddi mekanizması ayrı bir yazıda ele alınmıştı.

I. Delillerin Serbestçe Takdiri ve Sınırları (m. 217/1)

Kanun, ispat araçları bakımından sınırlı bir liste öngörmez. Akla ve mantığa aykırı olmamak, hukuka uygun yollarla elde edilmiş olmak kaydıyla her şey delil olabilir. Bu, ceza muhakemesinde delil serbestisi ilkesi olarak adlandırılır.1 Ancak bu serbestlik mutlak değildir: m. 217/1'in “duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış” ifadesi, doğrudan doğruyalık ve çelişmeli yargılama ilkelerinin somut bir yansımasıdır. Dosyada bulunan ama duruşmada okunup taraflarca tartışılmamış bir belge, ne kadar güçlü görünürse görünsün, hükmün dayanağı olamaz.

Maddenin ikinci cümlesindeki “vicdanî kanaatiyle serbestçe takdir” ifadesi de kendi içinde sınırlıdır. Vicdani kanaat, isnat olunan fiilin maddi olarak ispatlanıp ispatlanmadığına ilişkin bir kavramdır ve bu kanaate ulaşma yetkisi, delillerle doğrudan temas kuran ilk derece mahkemesine münhasırdır. Bu yetki, hukuki bir sorunun, mevzuatın doğru yorumlanıp doğru uygulanmasının, çözümünü kapsamaz. Dolayısıyla delillerle doğrudan temas kurmayan ve öğrenme yargılaması yapamayan kanun yolu mercii, ilk derece mahkemesinin ulaştığı vicdani kanaati bizzat yeniden oluşturamaz.2 Bu merciin denetimi, hükmün gerekçesinde gösterilen akıl yürütmenin mantık ve tecrübe kurallarına uygun olup olmadığıyla sınırlıdır. Başka bir deyişle kanun yolu incelemesi, ikinci bir vicdani kanaat süreci değil, birincinin gerekçe bütünlüğü üzerinden yapılan bir tutarlılık denetimidir.

II. Hukuka Uygunluk Ölçütü: Delil Yasakları Sistemi (m. 217/2)

m. 217/2'nin “hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş” ibaresi, ispat serbestisinin tek ve mutlak sınırıdır. Hüküm bu haliyle, Anayasa m. 38/6'daki “Kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulgular, delil olarak kabul edilemez” hükmünün ceza muhakemesi kanunundaki karşılığını oluşturur.3 Doktrinde bu yasak ikili bir ayrıma tabi tutulur: delilin elde edilmesi aşamasındaki hukuka aykırılığı ifade eden “delil elde etme yasakları” ile bu şekilde elde edilen delilin duruşmada kullanılmasını/değerlendirilmesini engelleyen “delil değerlendirme yasakları” (dar anlamda delil yasakları). Bir delilin elde edilişi hukuka aykırı olsa dahi, bu aykırılık her zaman otomatik olarak bir değerlendirme yasağına dönüşmez. İki kavram kesişse de birbiriyle özdeş değildir.4

Delil yasakları, ihlal edilen menfaatin ağırlığına göre mutlak ve nispi olmak üzere ikiye ayrılır. Mutlak delil yasağında, ihlal edilen değer, işkence ve kötü muamele yasağı, kişi dokunulmazlığının özü gibi, o denli temel niteliktedir ki, delilin değerlendirmeye alınması hiçbir menfaat dengelemesine tabi tutulmaksızın kesin olarak yasaklanır. m. 148/3'ün yasak usullerle alınan ifadenin rıza ile dahi delil olarak değerlendirilemeyeceğini öngörmesi, bu mutlaklığın somut bir örneğidir. Nispi delil yasağında ise mahkeme, ihlalin ağırlığı ile maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasındaki kamu yararını somut olay temelinde tartar.5

Delil değerlendirme yasağı kurumunun hukuki esası ve pratik etkisi, 1412 sayılı mülga Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu döneminden bu yana doktrinde tartışmalıdır. Kurumun tarihi gelişimi izlendiğinde, 5271 sayılı Kanun'un bu konudaki düzenlenişinin öncülüne göre daha sistematik ve kapsayıcı olduğu, ayrıca özel kişiler tarafından hukuka aykırı biçimde elde edilip mahkemeye sunulan delillerin durumunun da ayrı bir tartışma başlığı oluşturduğu görülür. Devletin kendisi tarafından işlenen bir hukuka aykırılık ile bir üçüncü kişinin işlediği hukuka aykırılığın delil yasağı bakımından aynı sonucu doğurup doğurmayacağı, bu başlığın en tartışmalı noktasıdır.6

Doktrindeki bu uzlaşmazlık, hukuka aykırı delillerin akıbeti konusunda üç temel yaklaşımın bir arada varlığını sürdürmesiyle de görünür hâle gelir: bir uçta, hukuka aykırı yollarla elde edilse dahi delilin yargılamada değerlendirilebileceğini savunan mutlak kabul yaklaşımı; diğer uçta, böyle bir delilin yargılamadan kesinlikle dışlanması gerektiğini savunan mutlak red yaklaşımı; ikisinin arasında ise ihlalin ağırlığı ile maddi gerçeğe ulaşmadaki kamu yararının somut olayda tartılmasını öngören esnek/orta yol yaklaşımları yer alır. Türk hukuku, m. 206/2-a ve m. 217/2'nin lafzıyla mutlak red yaklaşımına yakın dursa da, mutlak-nispi ayrımı üzerinden yapılan yargısal uygulama, fiilen esnek yaklaşımın izlerini de taşır.7

III. Delil Geçerliliğinin Somut Denetimi: Usule Aykırılığın Sınırları

Uygulamadaki asıl güçlük, bir delil elde etme işlemindeki usule aykırılığın hangi ağırlıkta olduğunu belirlemektir. Her teknik eksiklik, kendiliğinden bir “yasak delil” sonucu doğurmaz. Yargıtay, özellikle arama işlemlerinde tek işlem tanığıyla yetinilmesi gibi konularda, usule aykırılığın delilin hukuki sıhhatini gerçekten zedeleyip zedelemediğini somut ölçütler üzerinden değerlendirmektedir. İşlemin icra tarzı itibarıyla kolluğun şüpheli bir uygulama içine girip girmediği, sanığın ya da işleme hazır bulunabilecek üçüncü kişilerin şahitlik edip etmedikleri, ele geçirilen delilin/suç konusunun bulunduğu yer ve ele geçiriliş şekli gibi kriterler, bu değerlendirmenin unsurlarını oluşturur.8

IV. Delil Yasağının Uzak Etkisi: Zehirli Ağacın Meyvesi Doktrini

Delil yasağının etkisi, doğrudan elde edilen delille sınırlı kalmayabilir. Hukuka aykırı bir işlemle elde edilen delil aracılığıyla ulaşılan sonraki (ikincil) deliller de aynı akıbete uğrayabilir. Amerikan hukukundan (“fruit of the poisonous tree”) esinlenen bu doktrin, Türk doktrininde “zehirli ağacın meyvesi” veya “uzak etki” olarak adlandırılır.9 Doktrindeki hâkim görüşe göre bu uzak etki sınırsız değildir. Delilin hukuka aykırı işlemden bağımsız bir yoldan da elde edilebilecek olması, aradaki nedensellik bağının zamanla veya araya giren bağımsız bir iradeyle zayıflaması gibi durumlarda, ikincil delilin “zehirlenmiş” sayılmaması mümkündür.10

Bu doktrinin ceza muhakememizde en somut göründüğü alanlardan biri, müdafi hazır bulunmaksızın alınan ifadelerdir. m. 148/4, müdafisiz kollukça alınan bir ifadenin, sanık tarafından hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamayacağını öngörür. Bu hüküm, m. 217/2'nin ifade/ikrar bağlamındaki özel bir uygulamasıdır.

V. Hukuka Aykırı Delilin Sanık Lehine Kullanılabilirliği

Delil yasaklarının amacı, kural olarak devletin delil toplama yetkisini kötüye kullanmasını caydırmak ve bireyin temel haklarını korumaktır. Bu amaç gözetildiğinde, hukuka aykırı yollarla elde edilen bir delilin sanığın aleyhine değil lehine kullanılmasının aynı sakıncayı taşımadığı ileri sürülür. Zira burada korunması amaçlanan menfaat (sanığın hakları) zaten delili ileri süren tarafça talep edilmektedir.11 Ne var ki bu görüş doktrinde tartışmasız değildir. m. 217/2'nin lafzı lehe-aleyhe ayrımı yapmaksızın “hukuka uygun elde edilme” şartını aradığından, mahkemenin hukuka aykırı bir delili sırf sanık lehine sonuç doğuracağı için kabul etmesinin, delil yasaklarının nesnel/kural niteliğiyle bağdaşmadığı da savunulmaktadır.12

Yargı Kararları

1) Vicdani kanaat maddi sorunla sınırlıdır, Yargıtay bu kanaati bizzat yeniden oluşturamaz

Vicdani kanaatin sınırlarını ve kanun yolu merciinin bu kanaat üzerindeki denetim yetkisinin kapsamını, resmi belgede sahtecilik ve nitelikli dolandırıcılık suçlarına ilişkin bir davada Ceza Genel Kurulu şu şekilde çizmiştir:

Anayasa'nın 138/1. ve CMK'nın 217/1. maddeleri ile Anayasa'nın 38. ve İHAS'ın 6/2. maddeleri sarahatine göre ispat hukuku bakımından vicdani kanaat esasını benimseyen Ceza muhakememizin amacı, maddi gerçeği insan onuruna yaraşır biçimde ortaya çıkarmaktır. (…) Vicdani kanaate ulaşılması, isnat olunan fiilin ispatlandığı anlamına gelir. Bu nedenle, vicdani kanaat hukuki sorunla değil, maddi sorunla ilgili bir kavramdır ve vicdani kanaate ulaşacak makam da maddi uyuşmazlığı çözmeye yetkili derece mahkemeleridir. Hukuki sorunun çözümünde vicdani kanaat ölçütü kullanılamaz. Çünkü; hukuki sorunun doğru çözümü, maddi olaya uygulanması gereken hukuk kurallarının doğru bulunması ve doğru yorumlanması ile ilgilidir. (…) Kural olarak delillerle doğrudan temas kurmayan ve öğrenme yargılaması yapamayan Yargıtayın, hukuka uygun olarak elde edilen delilleri takdir etme ve bu suretle ilk derece mahkemelerinin vicdani kanaatini denetleme, aslında olayın nasıl cereyan ettiğini ortaya koyma imkanı bulunmamaktadır.13

Karar, ceza muhakemesinde iki farklı denetim düzleminin, maddi sorun ve hukuki sorun, birbirine karıştırılmaması gerektiğini gösterir. İlk derece mahkemesinin duruşmaya getirilip tartışılan delillerden hangi maddi sonucu çıkaracağı yalnızca o mahkemenin vicdani kanaatine bırakılmışken, bu kanaatin dayandığı gerekçenin akıl yürütme ve mantık kurallarına uygun olup olmadığı kanun yolu denetiminin konusudur. Bu ayrım gözden kaçırıldığında, kanun yolu incelemesi fiilen bir ikinci vicdani kanaat oluşturma sürecine dönüşür ki bu, m. 217/1'in ilk derece mahkemesine tanıdığı münhasır yetkiyi anlamsız kılar.

2) Arama kararının infazındaki eksiklik itiraz edilmeksizin geçtiğinde hukuka aykırılık oluşturmaz, ancak bu Genel Kurul içinde de tartışmalıdır

Mutlak ve nispi delil yasağı ayrımının bizzat Ceza Genel Kurulu içinde ne denli tartışmalı olduğunu, ruhsatsız silah bulundurma suçuna ilişkin bir davada verilen şu karar gösterir. Hâkim kararına dayanılarak yapılan bir konut aramasında, m. 119/4'ün aradığı iki komşu veya ihtiyar heyeti üyesinin bulundurulmamış olması karşısında Genel Kurul çoğunluğu, sanığın arama sırasında veya sonrasında bu eksikliğe hiçbir itirazda bulunmamış olmasını belirleyici kabul etmiştir:

Usulüne göre alınmış bir arama kararının bulunduğu, bu karara ve kararın infazı sırasında yapılan işlemlere yönelik bir itirazın da vaki olmadığı, arama işlemine ve arama yapılırken bir takım hakların ihlal edildiğine yönelik olarak sanıktan gelen herhangi bir yakınmanın da bulunmadığı anlaşılmaktadır. (…) Arama sırasında ele geçirilen ve Genel Kurulun kabulüne göre hukuka uygun olarak elde edildiği belirlenen deliller de değerlendirilerek bir hüküm kurulması için dosyanın yeniden Özel Daireye gönderilmesine karar verilmelidir.14

Karara, çoğunluk görüşüne katılmayan bir üye sert bir karşı oyla itiraz etmiştir: m. 119/4'teki “bulundurulur” ifadesinin emredici olduğunu, hukukta şekli/esaslı ya da mutlak/nispi ihlal gibi bir ayrımın yeri bulunmadığını, bugün göz yumulan nispi ihlallerin yarın çoğalabileceğini ve bunun usul güvencelerini bütünüyle anlamsız kılacağını, Anayasa m. 38/6'nın lafzının lehte-aleyhte hiçbir ayrım öngörmediğini savunmuştur. Bu karşı oy, Bölüm II'de aktarılan doktrindeki mutlak-nispi ayrımı tartışmasının salt akademik bir mesele olmadığını, üst mahkemenin kendi içinde de sürdüğünü somut olarak kanıtlar. Çoğunluğun sanığın sessiz kalmasına verdiği belirleyici ağırlık, m. 119/4'ün lafzından değil bir menfaat dengelemesinden kaynaklanmaktadır ve bu, karşı oyun da işaret ettiği gibi, delil yasaklarının kural niteliğiyle gerilim içindedir.

3) Arama işlemindeki şekli bir eksiklik, kendiliğinden delili yasak hâle getirmez

Usule aykırılığın her türünün otomatik olarak bir delil yasağı doğurmadığını, kaçakçılıkla mücadele mevzuatına muhalefet suçundan görülen bir davada Yargıtay 7. Ceza Dairesi şu ölçütlerle netleştirmiştir:

Konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde tek işlem tanığı ile yetinilerek yapılan arama neticesinde elde edilen delillerin, maddi meselenin ispatı yönünden tek/belirleyici nitelikte olup olmadığı, genel olarak arama işleminin icra tarzı itibariyle kolluğun şüpheli bir uygulama içine girip girmediği, arama işlemine tek işlem tanığı dışında, sanık ya da aramada hazır bulunabilecek (5271 sayılı Kanun'un 120. maddesi) kişiler veya üçüncü şahısların şahitlik edip etmedikleri, ele geçirilen delilin/suç konusunun bulunduğu yer ve ele geçiriliş şekli gibi kriterler ışığında delillerin hukuki sıhhatine dair itirazlar değerlendirilmelidir. Bu belirleme ve değerlendirmelerden sonra silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri doğrultusunda, delillerin güvenilirliğine ve gerçekliğine ilişkin savunma itirazlarının, tek işlem tanığı ve bunu destekleyen diğer güvence argümanları ile karşılandığı hâllerde yapılan aramanın, hükme esas alınamayacak bir hukuka aykırılıkla malul olmadığının kabulü gerekir.15

Karar, m. 217/2'nin “hukuka uygun elde edilmiş delil” ölçütünün mekanik değil, ilkeli bir denetim gerektirdiğini gösterir. Mahkeme, arama işlemindeki şekli bir eksikliğin, burada tek işlem tanığıyla yetinilmesinin, delilin doğruluğunu ve güvenilirliğini fiilen zedeleyip zedelemediğini, sanığın itiraz edip etmediği, delilin ele geçiriliş biçimi, savunmanın çelişme imkânından mahrum bırakılıp bırakılmadığı gibi somut göstergeler üzerinden ayrı ayrı tartmak zorundadır. Aksi hâlde delil yasağı doktrini, her teknik usul hatasını mahkûmiyeti engelleyen mutlak bir araca dönüştürerek m. 217/2'nin gerçek amacından, temel hakları güvence altına almaktan, uzaklaşabilir.

4) Müdafisiz alınan ifade, sanık tarafından mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz

m. 217/2'nin ifade alma bağlamındaki özel görünümünü, bir bankacılık zimmeti davasında Ceza Genel Kurulu şöyle açıklığa kavuşturmuştur:

5271 sayılı CMK'nın ‘İfade alma ve sorguda yasak usuller’ başlıklı 148. maddesinin dördüncü fıkrası ‘Müdafisi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli veya sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz’ şeklinde olup, bu düzenleme ile; şüpheli veya sanığın kolluk tarafından müdafii hazır bulundurulmaksızın alınan ifadesinin, kendisi tarafından hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadığı takdirde hükme esas alınamayacağı kabul edilmiştir.16

Kurul, aynı kararda otuz yılı aşkın bir süre önceki bir içtihadına da atıfla, bu ilkenin kökeninin yeni olmadığını hatırlatmıştır: Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 10.12.1990 tarihli ve 1990/6-257 Esas, 1990/335 Karar sayılı kararında, duruşma dışında yapılan bir ikrarın dahi tek başına kesin delil sayılamayacağı, ancak başka delillerle desteklenmek suretiyle hükme esas alınabileceği kabul edilmiştir.

Karar, m. 217/2'nin ifadeye özgü bir uzantısı olan m. 148/4'ün salt biçimsel bir tebligat kuralı olmadığını gösterir. Müdafi güvencesinden yoksun alınan bir ifade, sanık tarafından mahkeme huzurunda bizzat doğrulanmadıkça, diğer tüm delillerden bağımsız olarak, hükmün dayanağı olamaz. Kurulun altmış yılı aşkın bir zaman aralığına yayılan iki kararı arasındaki bu süreklilik, ilkenin güncel bir içtihat tercihi değil, ceza muhakemesi sistematiğinin köklü bir unsuru olduğunu ortaya koyar.

Dipnotlar

  1. Cem Şenol, Teori ve Uygulamada Ceza Muhakemesinde Hukuka Aykırı Delillerin Kullanılması ve Değerlendirilmesi Yasağı (İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2018). ↩
  2. Ezgi Çetiner, Mağdur Beyanına Dayalı Hüküm Kurulması Bağlamında Nitelikli Cinsel Saldırı Suçunda İspat (İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Mart 2022). ↩
  3. Emre Dizdar, “Ceza Muhakemesi Hukukunda Hukuka Aykırı Delillerin Değerlendirilmesi” (Fatih Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, S. 2, Temmuz 2015). ↩
  4. Cem Şenol, Teori ve Uygulamada Ceza Muhakemesinde Hukuka Aykırı Delillerin Kullanılması ve Değerlendirilmesi Yasağı (İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2018). ↩
  5. Seydi Kaymaz, Uygulama ve Teoride Ceza Muhakemesinde Hukuka Aykırı (Yasak) Deliller Sorunu (Ankara: Seçkin Yayınları, 1997). ↩
  6. Gülşah Bostancı Bozbayındır, “Türk Ceza Muhakemesi Hukukunda Delil Değerlendirme Yasağı” (Terazi Hukuk Dergisi, S. 158, Ekim 2019). ↩
  7. Mustafa Kağan Öztürk ve Muhammed Emre Tulay, “Ceza Muhakemesinde Hukuka Aykırı Delillerin Değerlendirilmesi Yasağı” (Terazi Hukuk Dergisi, S. 179, Temmuz 2021). ↩
  8. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 04.12.2024, E. 2023/10-549, K. 2024/385; aynı tarihli E. 2023/10-548, K. 2024/384. ↩
  9. Sibel Damla Özdemir, Hukuka Aykırı Delillerin Uzak Etkisi (Zehirli Ağacın Meyvesi Zehirli Olur Kuralı) (İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Kasım 2018). ↩
  10. Sibel Damla Özdemir, Hukuka Aykırı Delillerin Uzak Etkisi (Zehirli Ağacın Meyvesi Zehirli Olur Kuralı) (İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Kasım 2018). ↩
  11. Elif Ergüne, Ceza Muhakemesi Hukukunda Suçlu Sayılmama Hakkı (İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Mart 2024). ↩
  12. Evren Kılıçoğlu, Medeni Yargılamada Hukuka Aykırı Yoldan Elde Edilmiş Deliller (İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Kasım 2021). ↩
  13. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 15.10.2025, E. 2024/115, K. 2025/394. ↩
  14. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 13.03.2012, E. 2011/8-278, K. 2012/96. ↩
  15. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 18.06.2026, E. 2023/14997, K. 2026/7191. ↩
  16. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 20.03.2024, E. 2023/456, K. 2024/126. ↩

Kaynakça

  • Bostancı Bozbayındır, Gülşah. “Türk Ceza Muhakemesi Hukukunda Delil Değerlendirme Yasağı.” Terazi Hukuk Dergisi, S. 158 (Ekim 2019).
  • Çetiner, Ezgi. Mağdur Beyanına Dayalı Hüküm Kurulması Bağlamında Nitelikli Cinsel Saldırı Suçunda İspat. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Mart 2022.
  • Dizdar, Emre. “Ceza Muhakemesi Hukukunda Hukuka Aykırı Delillerin Değerlendirilmesi.” Fatih Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, S. 2 (Temmuz 2015).
  • Ergüne, Elif. Ceza Muhakemesi Hukukunda Suçlu Sayılmama Hakkı. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Mart 2024.
  • Kaymaz, Seydi. Uygulama ve Teoride Ceza Muhakemesinde Hukuka Aykırı (Yasak) Deliller Sorunu. Ankara: Seçkin Yayınları, 1997.
  • Kılıçoğlu, Evren. Medeni Yargılamada Hukuka Aykırı Yoldan Elde Edilmiş Deliller. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Kasım 2021.
  • Özdemir, Sibel Damla. Hukuka Aykırı Delillerin Uzak Etkisi (Zehirli Ağacın Meyvesi Zehirli Olur Kuralı). İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Kasım 2018.
  • Öztürk, Mustafa Kağan ve Muhammed Emre Tulay. “Ceza Muhakemesinde Hukuka Aykırı Delillerin Değerlendirilmesi Yasağı.” Terazi Hukuk Dergisi, S. 179 (Temmuz 2021).
  • Şenol, Cem. Teori ve Uygulamada Ceza Muhakemesinde Hukuka Aykırı Delillerin Kullanılması ve Değerlendirilmesi Yasağı. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2018.

Bu yazı yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; belirli bir uyuşmazlığa ilişkin hukuki görüş veya danışmanlık niteliğinde değildir. Mevzuat ve içtihat zamanla değişebilir.