2019 yılında 7188 sayılı Kanun'la Türk ceza adaleti sistemine iki yeni kurum eklendi: seri muhakeme usulü ve basit yargılama usulü. Her ikisi de aynı sorunun, yargı yükünün hafif ve tekdüze suçlarla boğulmaması, farklı bir yanıtıdır. Ama farklı evrelerde ve farklı mekanizmalarla işlerler. Seri muhakeme, soruşturma evresinde savcının elindeki bir araçken. Basit yargılama, kovuşturma evresinde mahkemenin elindeki, duruşmasız karar verme imkânı tanıyan bir araçtır.1

I. Seri Muhakeme Usulü: Kapsamı ve Koşulları (m. 250/1-3)

Seri muhakeme usulü, yalnızca kanunun tek tek saydığı hafif suçlarda uygulanabilir, hakkı olmayan yere tecavüz, genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması, trafik güvenliğini tehlikeye sokma, gürültüye neden olma, parada sahtecilik, mühür bozma, kumar için yer sağlama, başkasının kimlik bilgilerini kullanma gibi TCK suçları ile birkaç özel kanun suçu, ve soruşturma evresi sonunda, kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilmediği takdirde devreye girer.2 Usul, savcının tek taraflı bir dayatması değildir. Cumhuriyet savcısı veya kolluk önce şüpheliyi usul hakkında bilgilendirir, ardından savcı bu usulün uygulanmasını teklif eder ve şüphelinin, müdafii huzurunda, teklifi kabul etmesi şarttır. Müdafi güvencesi burada ihmal edilemez bir koşuldur. Şüphelinin avukatsız verdiği bir kabul, usulün işletilmesine temel oluşturmaz.

Doktrinde bu müdafi güvencesi, seri muhakeme usulünün savunma hakkı bakımından değerlendirilmesinin merkezinde yer alır. Usulün, şüphelinin savunma hakkından bilinçli bir feragatini içermesi, bu feragatin hukuka uygun sayılabilmesi için müdafi huzurunda, gerçek anlamda bilgilendirilmiş ve gönüllü olarak verilmesini zorunlu kılar. Aksi hâlde, hız kazandırma amacı taşıyan bir usul, şüphelinin anlamadığı bir teklifi kabul etmesi üzerinden savunma hakkını fiilen aşındıran bir araca dönüşebilir.10

II. Cezanın Belirlenmesi: Savcının Doğrudan Ceza Tayini Yetkisi (m. 250/4-7)

Seri muhakeme usulünün en sıra dışı özelliği, cezayı tayin eden makamdır: hâkim değil, Cumhuriyet savcısı. Savcı, TCK m. 61/1'deki ölçütleri gözeterek suçun kanuni tanımındaki alt ve üst sınır arasında bir temel ceza belirler ve, zincirleme suç hükümleri varsa uygulandıktan sonra, bulunan cezadan yarı oranında indirim uygular.3 Savcı, bulduğu hapis cezasını koşulları varsa seçenek yaptırımlara çevirebilir veya erteleyebilir. Hatta HAGB'ye ilişkin m. 231 dahi kıyasen uygulanabilir. Bu, kovuşturma evresine özgü bir kurumun (HAGB) soruşturma evresindeki bir mekanizmaya ödünç verilmesi anlamına gelir. Seri muhakemenin, klasik soruşturma-kovuşturma ayrımını ne ölçüde bulanıklaştırdığının bir göstergesidir.

Doktrinde, seri muhakeme usulünü kabul eden şüphelinin bu kabulünün aynı zamanda bir suç ikrarı sayılıp sayılamayacağı tartışılır. Usulün teklifi kabul etme ile suç ikrarı arasında kurduğu ilişki, kurumu itham pazarlığının (plea bargaining) bir türü olarak niteleyen görüşün temel dayanağını oluşturur. Bu tartışma, şüphelinin usulü kabul ederken aslında neyi kabul ettiğinin, yalnızca bir usule razı olmayı mı yoksa suçu bizzat ikrar etmeyi mi, açıkça bilmesi gerektiğini gösterir.11

III. Mahkemenin Denetimi: Onay veya Ret (m. 250/8-10)

Savcının belirlediği yaptırım nihai değildir. Savcı, şüpheli hakkında seri muhakeme usulünün uygulanmasını yazılı olarak görevli mahkemeden talep eder ve bu talep yazısının içeriği kanunla ayrıntılı biçimde belirlenmiştir (kimlik, isnat olunan suç, olayların özeti, belirlenen yaptırım vb.). Talep yazısı eksik veya hatalıysa, mahkeme bunu tamamlanması için Cumhuriyet başsavcılığına iade eder. Mahkeme burada salt bir onay mercii değil, aktif bir denetim makamıdır.4 Mahkeme, şüpheliyi müdafii huzurunda dinledikten sonra şartların gerçekleştiği ve mahkûmiyete yeter delil bulunduğu kanaatine varırsa, talep yazısındaki yaptırımdan daha ağır olmamak üzere hüküm kurar. Aksi hâlde talebi reddedip dosyayı genel hükümlere göre sonuçlandırılmak üzere Cumhuriyet başsavcılığına gönderir. Mazeretsiz olarak mahkemeye gelmeyen şüpheli, bu usulden vazgeçmiş sayılır.

Usulün başarısız olması, şüpheli için hiçbir kalıcı zarar doğurmaz. Seri muhakeme usulünün herhangi bir sebeple tamamlanamaması veya genel hükümlere dönülmesi hâlinde, şüphelinin bu usulü kabul ettiğine ilişkin beyanları ve bu usulün uygulanmasına dair diğer belgeler, sonraki soruşturma ve kovuşturma işlemlerinde delil olarak kullanılamaz. Bu güvence, şüphelinin usulü denemekten çekinmemesini sağlar. Kabul beyanı, geri dönüşü olmayan bir itiraf tuzağına dönüşmez.

IV. Uygulama Sınırları (m. 250/11-13)

Suçun iştirak hâlinde işlenmesi durumunda, şüphelilerden biri dahi usulün uygulanmasını kabul etmezse, seri muhakeme hiçbiri için uygulanmaz. Usul, bölünebilir bir kabul üzerine kurulamaz. Yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı hâllerinde de usul uygulanmaz. Bu kişilerin ceza sorumluluğunun tam olmaması, savcı önünde sunulan bir kabul beyanının hukuki değerini tartışmalı kılar.5 Kanunun ilk hâlinde bu istisnalar arasında sağır ve dilsizlik de sayılıyordu. Ancak Anayasa Mahkemesi, yirmi bir yaşını doldurmuş sağır ve dilsizlerin cezai sorumluluğunun tam olduğunu, dolayısıyla bu grup bakımından istisnanın nesnel bir temeli bulunmadığını belirterek ibareyi iptal etmiştir (aşağıda Yargı Kararları bölümünde karar 1). Son olarak, resmî mercilere bildirilmiş adreste bulunmama veya yurt dışında olma gibi bir nedenle şüpheliye ulaşılamaması hâlinde de usul uygulanmaz. Usul, doğası gereği şüphelinin fiilen ve şahsen katılımını gerektirir.

V. Basit Yargılama Usulü: Duruşmasız Karar (m. 251/1-4)

Basit yargılama usulü, seri muhakemeden farklı olarak kovuşturma evresine, iddianamenin kabulünden sonraya özgüdür ve asliye ceza mahkemesince, adli para cezasını ve/veya üst sınırı iki yıl veya daha az süreli hapis cezasını gerektiren suçlarda uygulanabilir. Usule karar verildiğinde, iddianame sanık, mağdur ve şikâyetçiye tebliğ edilir. Bu kişilerden beyan ve savunmalarını iki hafta içinde yazılı olarak bildirmeleri istenir ve tebligatta duruşma yapılmaksızın hüküm verilebileceği açıkça belirtilir.6 Süre dolduktan sonra mahkeme, duruşma yapmaksızın ve savcının görüşünü almaksızın, TCK m. 61 dikkate alınarak m. 223'teki kararlardan birine hükmeder. Mahkûmiyet kararı verilirse sonuç ceza dörtte bir oranında indirilir. Koşulları varsa erteleme, seçenek yaptırım veya, sanık yazılı olarak karşı çıkmamak kaydıyla, HAGB uygulanabilir.

Doktrinde basit yargılama usulü, kovuşturma evresine özgü bir basitleştirme mekanizması olarak, yargı yükünü hafifletme amacının kovuşturmanın çelişmeli ve sözlü niteliğiyle ne ölçüde bağdaştığı sorusu üzerinden incelenir. Usulün duruşmasız işleyen bir mekanizma olması, sanığın yazılı savunmasının, duruşmadaki sözlü ve doğrudan savunmanın yerini tam olarak tutup tutamayacağı tartışmasını beraberinde getirir.12

VI. Basit Yargılama Usulünde İtiraz: Genel Hükümlere Dönüş Güvencesi (m. 252)

m. 251 uyarınca verilen hükümlere karşı itiraz edilebilir. Süresinde itiraz edilmeyen hükümler kesinleşir. İtiraz üzerine dosya, mümkünse, başka bir asliye ceza mahkemesine veya hâkime gönderilir ve bu mahkeme/hâkim, genel hükümlere göre duruşma açarak yargılamaya devam eder. Taraflar gelmese dahi duruşma yapılır. Bu ikinci aşamadaki mahkeme, m. 251 kapsamında verilen hükümle bağlı değildir. İtiraz, basit yargılamanın “indirimli” sonucunu garanti eden bir temyiz değil, tam bir yargılamaya dönüşü tetikleyen bir kapıdır. Sonuç, ilk belirlenenden daha ağır da çıkabilir (yalnızca sanık dışındaki kişilerin itirazında, m. 251/3'teki dörtte bir indirim korunur).7 Kanun, ilginç bir eşitlik kuralı da getirir. İtiraz üzerine verilen hüküm sanık lehine ise ve bu sonuç itiraz etmemiş diğer sanıklara da uygulanabilir nitelikteyse, o sanıklar da sanki itiraz etmiş gibi bu kararlardan yararlanır. Basit yargılama usulünde bireysel bir itirazın sonucu, benzer konumdaki suç ortaklarına da otomatik olarak yayılabilir.

m. 252'deki itiraz güvencesinin bugünkü hâline ulaşması da, HAGB ve m. 226/4'te görülen aynı desenin bir başka örneğidir: Anayasa Mahkemesi, basit yargılama usulüne ilişkin bazı hükümleri iptal etmiş, kanun koyucu da iptal kararlarının ardından maddeyi yeniden düzenlemiştir. Doktrindeki değerlendirmeler, bu iptal ve düzenleme sürecinin, basit yargılama usulünün itiraz güvencesini adım adım güçlendiren bir diyalog olarak okunabileceğini ortaya koyar.13

Yargı Kararları

1) Sorumluluğu tam olan sağır ve dilsizleri usulden dışlamanın nesnel bir temeli yoktur

Seri muhakeme ve basit yargılama usullerini sağır ve dilsizlik hâlinde de uygulanamaz kılan ibareleri incelerken, Anayasa Mahkemesi, TCK m. 33'teki ceza sorumluluğu rejimiyle bağlantı kurarak yaş temelli bir ayrım yapmıştır:

5237 sayılı Kanun'un 33. maddesinde sağır ve dilsizlik hâli ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan bir neden olarak düzenlenmiştir. (…) Buna göre (…) on sekiz yaşını doldurmuş olup da yirmi bir yaşını doldurmamış olan sağır ve dilsizler hakkında uygulanacaktır. (…) Dolayısıyla söz konusu düzenlemelere göre yirmi bir yaşını doldurmuş olan sağır ve dilsizlerin cezai sorumluluklarının tam olduğu anlaşılmaktadır. Kurallar uyarınca sağır ve dilsizlik haline bağlı olarak seri muhakeme usulünün uygulanmaması durumunda yarı oranda, basit yargılama usulünün uygulanmaması durumundaysa dörtte bir oranında ceza indiriminden yararlanamama söz konusu olacaktır. (…) yirmi bir yaşını doldurmuş sağır ve dilsiz şüpheli/sanıklar ile on sekiz yaşını doldurmuş diğer şüpheli/sanıklar arasında seri muhakeme ve basit yargılama usullerinin uygulanması bakımından oluşturulan farklılığın nesnel ve makul bir sebebi bulunmamaktadır. Açıklanan nedenlerle kurallar, Anayasa'nın 10. maddesine aykırıdır. İptalleri gerekir.8

Karar, m. 250/12 ve m. 251/7'deki istisnaların kaba bir kategori üzerinden değil, her bir alt grubun gerçek ceza-hukuku konumu üzerinden değerlendirilmesi gerektiğini gösterir: “sağır ve dilsizlik” tek bir hukuki kategori gibi görünse de, TCK m. 33 onu yaşa göre ikiye böler. Sorumluluğu kısmen azaltılmış grup (21 yaş altı) ve sorumluluğu tam olan grup (21 yaş ve üstü). Kanun koyucu birinci grubu korumak isterken, ayrım gözetmeksizin ikinci grubu da usulün sağladığı ceza indiriminden mahrum bırakmıştır. Bu, korumaya değil yalnızca dezavantaja hizmet eden, nesnel temelden yoksun bir farklılıktır.

2) Basit yargılama usulünde şikâyetçinin itiraz hakkı, katılma talebi ihtaratının yapılıp yapılmadığına bağlıdır

Hakaret suçundan basit yargılama usulüyle verilen bir beraat kararına karşı şikâyetçinin itirazının, katılan sıfatı almadığı gerekçesiyle reddedilmesi üzerine, Yargıtay 4. Ceza Dairesi kanun yararına bozma incelemesinde şu ayrımı netleştirmiştir:

İnceleme konusu somut olayda, Yerel Mahkeme tarafından yargılamanın basit yargılama usulüne göre yapılmasına karar verilerek, iddianamenin tebliğinden itibaren on beş gün içerisinde beyanlarını bildirmesine dair ihtaratı içeren tebligatın şikayetçiye tebliğ edildiği, ancak aynı süre içinde katılma talebinin bildirilmesi gerektiği ihtarının yer almadığı, bu hâlde 5271 sayılı Kanun'un 260. maddesi uyarınca basit yargılama usulü uygulanmak suretiyle yapılan yargılama neticesinde verilen karara karşı şikayetçinin itiraz hakkı bulunduğundan (…) itiraz hakkı olmadığından bahisle ret kararı verilmesi hukuka aykırıdır.9

Karar, m. 252/1'deki itiraz hakkının kapsamını, tebligatın içeriğine bağlı bir değişken olarak gösterir: basit yargılama usulüne özgü tebligat, yalnızca m. 251/2'nin kendi asgari içeriğini (beyan/savunma bildirme süresi) değil, katılma talebinin de aynı süre içinde bildirilmesi gerektiği ihtaratını taşımıyorsa, şikâyetçi biçimsel olarak katılan sıfatı kazanmamış olsa dahi m. 260'taki “suçtan zarar görmüş bulunma” temelinden itiraz hakkını korur. Başka bir deyişle, mahkemenin eksik bir tebligatla şikâyetçiyi yeterince bilgilendirmemesi, şikâyetçinin aleyhine değil lehine yorumlanır. Bu ilke, #46'da (m. 232/6 bağlamında) görülen “mahkemenin hatası tarafın hak kaybına dönüşemez” ilkesinin basit yargılama usulündeki bir başka görünümüdür.

Dipnotlar

  1. Elif Ildırar, Türk Ceza Adaleti Sistemine İki Yeni Kurum: Seri Muhakeme Usulü ve Basit Yargılama Usulü (İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2024). ↩
  2. Gülsün Ayhan Aygörmez ve Mehmet Korkmaz, Ceza Muhakemesi Hukukunda Seri Muhakeme ve Basit Yargılama Usulü Muhakeme Stratejileri (İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Şubat 2021). ↩
  3. Gülsün Ayhan Aygörmez ve Mehmet Korkmaz, Ceza Muhakemesi Hukukunda Seri Muhakeme ve Basit Yargılama Usulü Muhakeme Stratejileri (İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Şubat 2021). ↩
  4. Ceza Muhakemesi Kanunu m. 250/8-10. ↩
  5. Elif Ildırar, Türk Ceza Adaleti Sistemine İki Yeni Kurum: Seri Muhakeme Usulü ve Basit Yargılama Usulü (İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2024). ↩
  6. Ceza Muhakemesi Kanunu m. 251/1-2. ↩
  7. Ceza Muhakemesi Kanunu m. 252/1-3. ↩
  8. Anayasa Mahkemesi, Genel Kurul, 05.11.2024, E. 2024/66, K. 2024/188. ↩
  9. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, 31.03.2026, E. 2026/23, K. 2026/5939. ↩
  10. Alparslan Dereli, “Seri Muhakeme Usulünün Savunma Hakkı Bakımından Değerlendirilmesi” (Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, S. 2, Aralık 2022). ↩
  11. Enver Kaşlı, “Seri Muhakeme Usulü Teklifini Kabul Etme ve Suç İkrarı İlişkisi” (Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, S. 50, Nisan 2022). ↩
  12. Zafer İçer, “Basit Yargılama Usulü (CMK m. 251, 252)” (Fasikül Hukuk Dergisi, S. 125, Nisan 2020). ↩
  13. Seydi Kaymaz, “Anayasa Mahkemesinin Basit Yargılama Usulüne İlişkin İptal Kararları ile İptal Kararlarından Sonra Basit Yargılama Usulü” (Terazi Hukuk Dergisi, S. 178, Haziran 2021). ↩

Kaynakça

  • Aygörmez, Gülsün Ayhan, ve Mehmet Korkmaz. Ceza Muhakemesi Hukukunda Seri Muhakeme ve Basit Yargılama Usulü Muhakeme Stratejileri. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Şubat 2021.
  • Dereli, Alparslan. “Seri Muhakeme Usulünün Savunma Hakkı Bakımından Değerlendirilmesi.” Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, S. 2 (Aralık 2022).
  • Ildırar, Elif. Türk Ceza Adaleti Sistemine İki Yeni Kurum: Seri Muhakeme Usulü ve Basit Yargılama Usulü. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2024.
  • İçer, Zafer. “Basit Yargılama Usulü (CMK m. 251, 252).” Fasikül Hukuk Dergisi, S. 125 (Nisan 2020).
  • Kaşlı, Enver. “Seri Muhakeme Usulü Teklifini Kabul Etme ve Suç İkrarı İlişkisi.” Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, S. 50 (Nisan 2022).
  • Kaymaz, Seydi. “Anayasa Mahkemesinin Basit Yargılama Usulüne İlişkin İptal Kararları ile İptal Kararlarından Sonra Basit Yargılama Usulü.” Terazi Hukuk Dergisi, S. 178 (Haziran 2021).

Bu yazı yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; belirli bir uyuşmazlığa ilişkin hukuki görüş veya danışmanlık niteliğinde değildir. Mevzuat ve içtihat zamanla değişebilir.